آرتروز لگن یعنی درگیری مفصل ران؛ مفصلی که پا را به لگن وصل می‌کند و دردش اغلب در کشالهٔ ران حس می‌شود. تمرین مناسب، تنظیم فعالیت و در صورت نیاز دارو می‌توانند درد را کمتر و راه‌رفتن را راحت‌تر کنند. هر درد کشالهٔ ران آرتروز نیست؛ درمان مناسب با مشخص‌کردن علت درد شروع می‌شود.
اگر پوشیدن جوراب، بلندشدن از صندلی یا پیاده‌روی برایتان سخت شده، لازم نیست فقط با درد کنار بیایید. هدف درمان این است که کارهای مهم زندگی را دوباره راحت‌تر انجام دهید، نه اینکه صرفاً نامی روی درد گذاشته شود.
آرتروز لگن دقیقاً کجای بدن را درگیر می‌کند؟
سرِ گردِ استخوان ران داخل حفره‌ای در استخوان لگن قرار می‌گیرد. سطح این دو بخش با غضروف پوشیده شده تا حرکت نرم‌تری داشته باشند. در آرتروز، غضروف و دیگر بافت‌های مفصل تغییر می‌کنند و ممکن است درد، خشکی و محدودیت حرکت ایجاد شود. این مشکل فقط «ساییده‌شدن استخوان‌ها بر اثر استفاده» نیست و روند آن برای همه یکسان نیست.
درد ممکن است در جلوی مفصل و کشالهٔ ران، جلوی ران یا باسن حس شود و گاهی تا زانو برسد. بنابراین محل درد همیشه همان محل مفصل درگیر نیست. اگر زانو درد می‌کند اما خم‌کردن ران هم دشوار شده، این نکته را در معاینه مطرح کنید؛ محل درد به‌تنهایی برای تشخیص کافی نیست.
آرتروز مفصل ران با آرتروز کمر یکی نیست. همچنین «لگن» در گفت‌وگوی روزمره گاهی به زیر شکم گفته می‌شود؛ درد آن ناحیه ممکن است به اندام‌های داخل لگن مربوط باشد، نه مفصل ران. برای شناخت کلی بیماری می‌توانید راهنمای آرتروز و روش‌های درمان آن را هم بخوانید؛ این مقاله روی مفصل ران تمرکز دارد.
چه نشانه‌هایی می‌تواند با آرتروز مفصل ران همراه باشد؟
الگوی شایع، درد و خشکی‌ای است که به‌تدریج ایجاد می‌شود. بعضی افراد پس از نشستن طولانی یا صبح هنگام شروع حرکت احساس سفتی دارند. راه‌رفتن طولانی، پله یا فعالیت سنگین ممکن است درد را بیشتر کند. در مراحل شدیدتر، درد می‌تواند هنگام استراحت یا شب هم وجود داشته باشد.
نشانه‌های روزمره گاهی از توضیح کلیِ «درد لگن» دقیق‌ترند:
- خم‌شدن برای پوشیدن کفش یا جوراب نسبت به قبل سخت‌تر شده است.
- هنگام بلندشدن از صندلی، چند قدم اول دشوار است.
- پا برای سوارشدن به خودرو یا چرخیدن راحت حرکت نمی‌کند.
- مسافتی که می‌توانید راه بروید کمتر شده یا لنگیدن پیدا کرده‌اید.
این نشانه‌ها برای شرح مشکل به پزشک مفیدند، اما به‌تنهایی آرتروز را ثابت نمی‌کنند. سن بالاتر، سابقهٔ آسیب یا شکل متفاوت مفصل از عوامل مرتبط‌اند؛ با این حال، آرتروز فقط بیماری سالمندان نیست و نداشتن این عوامل هم آن را رد نمی‌کند.
درد از مفصل ران است یا علت دیگری دارد؟
جدول زیر برای مرتب‌کردن اطلاعات پیش از ویزیت است، نه تشخیص در خانه. چند علت می‌توانند هم‌زمان وجود داشته باشند.
| الگوی درد یا نشانه | چه احتمالی باید بررسی شود؟ | چه چیزی را در ویزیت بگویید؟ |
|---|---|---|
| درد کشالهٔ ران همراه با سختیِ خم‌کردن یا چرخاندن ران | مشکل مفصل ران، از جمله آرتروز | کدام حرکت و کدام کار روزمره محدود شده است؟ |
| درد باسن و پشت پا همراه با سوزش، گزگز یا بی‌حسی | درد عصبیِ مرتبط با کمر، مانند سیاتیک | انتشار درد، ضعف و ارتباط آن با حرکت کمر را توضیح دهید. |
| درد بیشتر در بیرون ران، به‌ویژه هنگام خوابیدن روی همان سمت | مشکل بافت‌های اطراف مفصل، مانند التهاب کیسهٔ کنار ران | محل حساس و اثر فشار یا خوابیدن روی آن را نشان دهید. |
| درد زیر شکم همراه با نشانه‌های ادراری یا ارتباط با قاعدگی | علت غیرمفصلی در لگن | نشانه‌های همراه، زمان شروع و احتمال بارداری را مطرح کنید. |
در زنان، نباید هر درد لگن را به آرتروز یا برعکس، هر درد کشالهٔ ران را به بیماری‌های زنان نسبت داد. مقالهٔ علت‌های درد لگن در زنان این تفاوت‌ها را بیشتر توضیح می‌دهد. درد شدید زیر شکم در بارداری یا همراه با غش و خون‌ریزی، به بررسی فوری نیاز دارد و نباید منتظر نوبت عادی بماند.
پزشک چگونه آرتروز لگن را بررسی می‌کند؟
پزشک از شما می‌پرسد درد از چه زمانی شروع شده، کجا حس می‌شود و چه کارهایی آن را بیشتر یا کمتر می‌کنند. سپس راه‌رفتن و حرکت مفصل ران را بررسی می‌کند؛ مثلاً آیا خم‌کردن یا چرخاندن پا محدود یا دردناک است. بسته به نشانه‌ها، کمر، زانو و بافت‌های اطراف ران هم ممکن است معاینه شوند.
اگر تصویر لازم باشد، عکس ساده می‌تواند تغییرات استخوانی و کم‌شدن فاصلهٔ استخوان‌های مفصل را نشان دهد. MRI برای همه لازم نیست؛ گاهی برای بررسی دقیق‌تر بافت‌ها یا یک علت دیگر درخواست می‌شود. آزمایش هم زمانی کمک‌کننده است که پزشک به علت دیگری برای درد شک داشته باشد.
دیدن تغییرات آرتروز در عکس، به‌تنهایی شدت درد یا نیاز به جراحی را مشخص نمی‌کند؛ برخی افراد با وجود تغییرات تصویری، نشانهٔ کمی دارند. برای انتخاب درمان، وضعیت واقعی شما، معاینه و تصویر در کنار هم بررسی می‌شوند. عکس قبلی و گزارش آن را همراه ببرید، اما پیش از معاینه خودتان تصویربرداری تازه سفارش ندهید.
اگر درد، خواب یا راه‌رفتن شما را مختل کرده است، می‌توانید برای بررسی علت و انتخاب قدم بعدی از کلینیک لگن و مفصل ران السا شروع کنید. بهتر است در ویزیت یک هدف روشن داشته باشید؛ مثلاً «می‌خواهم مسیر خرید روزانه را راحت‌تر راه بروم».
درمان بدون جراحی آرتروز لگن از کجا شروع می‌شود؟
درمان معمولاً ترکیبی است؛ قرار نیست یک قرص یا یک جلسه جای همهٔ بخش‌ها را بگیرد. گزینه‌های اصلی، تنظیم فعالیت‌های روزمره، تمرین‌درمانی و در افراد مناسب کنترل وزن و دارو هستند. این اقدامات می‌توانند به کاهش درد و بهترشدن حرکت کمک کنند، حتی اگر تغییرات آرتروز در عکس باقی بماند.
مسیر درمان را می‌توان این‌طور دنبال کرد:
۱. یک مشکل روزمره را هدف بگیرید. پیاده‌روی، خواب یا پوشیدن کفش؛ مشخص کنید کدام برای شما مهم‌تر است. ۲. فعالیت و تمرین را متناسب کنید. برنامه باید با قدرت عضلات، دامنهٔ حرکت مفصل و میزان فعالیتی که تحمل می‌کنید هماهنگ باشد. ۳. اگر درد مانع حرکت است، دربارهٔ کمک دارویی صحبت کنید. کاهش درد می‌تواند اجرای برنامه را راحت‌تر کند. ۴. نتیجه را بررسی کنید. اگر محدودیت همچنان جدی است، پزشک دربارهٔ تغییر برنامه، تزریق متناسب با شرایط شما یا ارجاع برای جراحی تصمیم می‌گیرد.
لازم نیست همه این مراحل را به‌ترتیب طی کنند. فردی با درد خفیف و فردی با محدودیت شدید، برنامهٔ یکسانی ندارند. در طب فیزیکی و توان‌بخشی، هدف ارزیابی و طراحی برنامه‌ای است که با مشکل حرکتی و شرایط فرد هماهنگ باشد.
سه تغییر ساده در کارهای روزمره
کار سنگین را یک‌جا انجام ندهید. برای مثال، به‌جای تمام‌کردن نظافت خانه در یک نوبت، آن را بخش‌بندی کنید و بین کارهای پرفشار، کار سبک‌تر بگذارید. تنظیم فعالیت به معنی کنارگذاشتن همهٔ کارها نیست.
شرایط نشستن و لباس‌پوشیدن را راحت‌تر کنید. صندلیِ محکم و نه خیلی کوتاه می‌تواند مناسب‌تر از مبل فرورونده باشد. ابزار جوراب‌پوشیدن یا وسیلهٔ دسته‌بلند برای برداشتن اشیا هم ممکن است نیاز به خم‌شدن دردناک را کم کند.
برای راه‌رفتن، حمایت مناسب انتخاب کنید. اگر لنگیدن یا درد دارید، عصای تنظیم‌شده برای قد شما می‌تواند کمک‌کننده باشد. معمولاً عصا در دستِ سمت مخالف مفصل دردناک قرار می‌گیرد؛ روش استفاده را یاد بگیرید تا واقعاً به حرکت کمک کند. استفاده از وسیلهٔ کمکی شکست درمان نیست، بلکه راهی برای حفظ استقلال است.
اگر اضافه‌وزن دارید، کاهش وزن تدریجی می‌تواند فشار روی مفصل ران را کمتر کند. این توصیه برای فرد دارای وزن مناسب به معنی لاغرشدن بیشتر نیست و قرار نیست تمام درد به وزن نسبت داده شود.
چه ورزش و فیزیوتراپی‌ای کمک می‌کند؟
تمرین‌درمانی می‌تواند درد را کمتر کند و حرکت را در آرتروز خفیف تا متوسط مفصل ران بهتر کند. برنامه معمولاً ترکیبی از حرکت‌دادن مفصل، تقویت عضلات و فعالیت کم‌فشار است. پیاده‌روی متناسب، دوچرخهٔ ثابت یا فعالیت در آب، بسته به شرایط فرد، از گزینه‌های قابل‌بررسی‌اند؛ لازم نیست از روز اول فعالیت سنگین داشته باشید.
اگر مدت زیادی کم‌تحرک بوده‌اید، از مقدار کم و قابل‌تحمل شروع کنید و تدریجی پیش بروید. هدف، پیداکردن فعالیتی است که بتوانید ادامه دهید. فیزیوتراپی می‌تواند در انتخاب حرکت مناسب و اجرای درست آن کمک کند؛ تمرین خانگیِ آموزش‌دیده هم بخش مهمی از برنامه است، نه فقط حضور در جلسه.
یک نمونهٔ حرکت ملایم: سر‌دادن پاشنه
اگر پزشک یا فیزیوتراپیست حرکت را برایتان مناسب دانسته و درد شدید تازه یا محدودیت پس از جراحی ندارید، این حرکت می‌تواند برای تمرین خم‌کردن و صاف‌کردن ران استفاده شود:
- به پشت روی سطحی راحت و ثابت دراز بکشید.
- پاشنهٔ یک پا را آرام روی سطح به سمت بدن سر بدهید تا زانو خم شود؛ فقط تا جایی که راحت است.
- پاشنه را آرام برگردانید و پا را دوباره صاف کنید؛ حرکت را با فشار یا کشیدن ناگهانی انجام ندهید.
تعداد و دامنهٔ مناسب را از درمانگر بپرسید. با درد تیز یا شدید، حرکت را متوقف کنید؛ قرار نیست برای کامل‌کردن تمرین، درد را تحمل کنید. اگر درد پس از فعالیت به‌وضوح بیشتر می‌شود یا حرکت روز بعد سخت‌تر است، این وضعیت را برای تنظیم برنامه گزارش دهید. پس از تعویض مفصل، محدودیت‌های تیم جراحی مقدم بر تمرین‌های عمومی هستند.
برای درد آرتروز لگن چه دارویی کمک می‌کند؟
دارو می‌تواند درد را کم کند و کمک کند راحت‌تر بخوابید یا حرکت کنید. انتخاب آن به شدت درد، بیماری‌های دیگر و داروهای فعلی شما وابسته است؛ «قوی‌ترین مسکن» لزوماً مناسب‌ترین گزینه نیست.
داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی، مانند ایبوپروفن یا ناپروکسن، در افراد مناسب می‌توانند درد آرتروز مفصل ران را کاهش دهند و حرکت را بهتر کنند. این گروه علاوه بر تسکین درد، اثر ضدالتهابی دارد. پزشک ممکن است مسکن ساده‌ای مثل استامینوفن را هم در شرایط مشخص در نظر بگیرد؛ استامینوفن اثر ضدالتهابی همان گروه را ندارد و میزان کمک آن در آرتروز متفاوت است.
بیشتر بزرگسالان می‌توانند از برخی داروهای ضدالتهاب استفاده کنند، اما سابقهٔ زخم یا خون‌ریزی معده، مشکل کلیه، بیماری قلبی، بارداری و مصرف رقیق‌کنندهٔ خون باید در انتخاب دارو بررسی شوند. ناراحتی معده از عوارض شناخته‌شده است؛ انتخاب درست و پیگیری عوارض کمک می‌کند دارو ایمن‌تر استفاده شود. چند داروی ضدالتهاب را خودسرانه با هم مصرف نکنید و داروی تجویزشده را صرفاً با خواندن مقاله قطع نکنید.
پمادها و ژل‌های موضعی برای مفصل عمقی ران الزاماً مانند دست یا زانو عمل نمی‌کنند. اگر از پماد نتیجه نگرفته‌اید، این به معنی بی‌اثر‌بودن همهٔ درمان‌ها نیست؛ دربارهٔ گزینهٔ مناسب‌تر گفت‌وگو کنید.
تزریق برای آرتروز لگن چه زمانی مطرح می‌شود؟
تزریق کورتون داخل مفصل در برخی افراد می‌تواند برای مدت کوتاه درد را کمتر و حرکت را بهتر کند. این کمک ممکن است انجام فعالیت یا تمرین را آسان‌تر کند، اما تزریق قرار نیست غضروف را دوباره بسازد یا جای همهٔ اجزای درمان را بگیرد.
چون مفصل ران عمقی است، هدایت تصویری، از جمله سونوگرافی، برای رساندن دقیق دارو به مفصل اهمیت دارد. دردِ بافت‌های بیرون ران و دردِ داخل مفصل هم مقصد تزریق یکسانی ندارند. پیش از تصمیم، بپرسید چه چیزی قرار است تزریق شود، کجا و با چه هدفی.
دیابت، عفونت فعال و داروهای فعلی باید پیش از تزریق مطرح شوند. درد یا کبودی محل تزریق ممکن است ایجاد شود و قند خون هم می‌تواند در فرد دیابتی تغییر کند؛ پزشک روش پایش را مشخص می‌کند. این موارد به معنی نامناسب‌بودن تزریق برای همه نیست، بلکه بخشی از انتخاب فرد مناسب‌اند.
ژل هیالورونیک‌اسید برای آرتروز مفصل ران در راهنمای AAOS توصیه نشده، چون کاهش درد و بهبود حرکت آن بهتر از دارونما نشان داده نشده است؛ دارونما درمان مقایسه‌ایِ بدون مادهٔ مؤثره است که در پژوهش استفاده می‌شود. PRP، یا پلاسمای غنی از پلاکت، نیز در راهنمای ACR/AF منتشرشده در سال ۲۰۲۰ برای آرتروز ران توصیه نشده است. این روش‌ها شواهد یکسانی با تزریق کورتون ندارند و نباید با وعدهٔ بازسازی قطعی غضروف انتخاب شوند. برای انتخاب درمان، شواهد مربوط به خودِ مفصل ران و شرایط شما مهم‌اند؛ نتیجهٔ یک درمان در زانو به‌تنهایی اثربخشی آن در ران را ثابت نمی‌کند.
چه زمانی تعویض مفصل می‌تواند گزینهٔ خوبی باشد؟
اگر درد و خشکی به‌طور جدی زندگی را محدود کرده‌اند و درمان‌های مناسب کمک کافی نکرده‌اند، بررسی جراحی می‌تواند قدم منطقی بعدی باشد. تعویض مفصل در بسیاری از افراد مناسب باعث کاهش درد و بهترشدن حرکت می‌شود؛ رسیدن به مرحلهٔ گفت‌وگو دربارهٔ جراحی به معنی شکست بیمار نیست.
در این عمل، بخش‌های آسیب‌دیده با اجزای مصنوعی جایگزین می‌شوند. تصمیم با توجه به محدودیت شما، معاینه، تصویر، شرایط سلامت و انتظار واقع‌بینانه گرفته می‌شود، نه فقط یک عبارت در گزارش عکس. جراح دربارهٔ فایده، خطرهای مهم و روند توان‌بخشی توضیح می‌دهد. اگر ارزیابی نشان دهد جراحی برای شما مناسب است، ادامه‌دادن بی‌پایان درمان‌های غیرجراحی هدف مطلوبی نیست.
برای تصمیم دربارهٔ تعویض مفصل، ارزیابی جراح ارتوپد لازم است. در ارزیابی اولیه می‌توانید دربارهٔ نیاز به ارجاع و مسیر ادامهٔ درمان سؤال کنید.
چه علائمی نیاز به بررسی فوری دارند؟
این نشانه‌ها را صرفاً به آرتروز نسبت ندهید:
- درد شدید پس از زمین‌خوردن یا ضربه، یا ناتوانی در راه‌رفتن و تحمل وزن روی پا؛ برای ارزیابی اورژانسی مراجعه کنید.
- درد شدید ناگهانی بدون ضربه، یا درد همراه با تب، لرز و احساس ناخوشی؛ ارزیابی فوری همان روز لازم است.
- بی‌حسی ناحیهٔ بین پاها یا تغییر تازه در کنترل ادرار و مدفوع، به‌خصوص همراه با نشانه‌های کمر و پا؛ به اورژانس مراجعه کنید.
اگر درد تدریجی است اما تکرار می‌شود، خواب را مختل کرده یا کارهای معمول را سخت کرده است، زمان مناسبی برای ویزیت برنامه‌ریزی‌شده است؛ لازم نیست صبر کنید تا دیگر نتوانید راه بروید.
برای ویزیت چه آماده کنیم و از کجا بفهمیم بهتر شده‌ایم؟
پیش از مراجعه، روی یک برگه این اطلاعات را بنویسید: محل درد، زمان شروع، فعالیت‌های دشوار، مدت خشکی پس از بیدارشدن، سابقهٔ ضربه، داروها و بیماری‌های زمینه‌ای. عکس یا MRI قبلی و گزارششان را هم همراه ببرید. همچنین بنویسید کدام درمان را قبلاً امتحان کرده‌اید، چه تغییری دیده‌اید و چه هدفی برایتان مهم است.
برای پیگیری، یک معیار ثابت انتخاب کنید؛ مقایسهٔ یک کار مشخص، از مقایسهٔ روز شلوغ با روز استراحت مفیدتر است.
| چیزی که ثبت می‌کنید | نمونهٔ ساده برای پیگیری |
|---|---|
| حرکت روزمره | آیا پوشیدن جوراب یا بلندشدن از همان صندلی راحت‌تر شده؟ |
| راه‌رفتن | همان مسیر معمول را با توقف کمتر یا راحت‌تر طی می‌کنید؟ |
| خواب | درد چند بار شما را بیدار می‌کند؟ |
| تحمل برنامه | کدام فعالیت یا تمرین قابل‌تحمل است و کدام نیاز به تغییر دارد؟ |
این برگه نمرهٔ تشخیصی یا آزمون موفقیت درمان نیست؛ کمک می‌کند در ویزیت بعدی دربارهٔ نتیجهٔ واقعی صحبت کنید. اگر حرکت بهتر شده اما هنوز درد خواب را مختل می‌کند، همین تفاوت برای تنظیم درمان ارزشمند است. اگر هیچ بهبودی ندیده‌اید، برنامه را با پزشک مرور کنید؛ فقط با زیادکردن خودسرانهٔ دارو یا تمرین پیش نروید.
پرسش‌های متداول
آیا آرتروز لگن همان پوکی استخوان است؟
خیر. آرتروز به تغییرات مفصل مربوط است، اما پوکی استخوان به کاهش استحکام استخوان مربوط می‌شود. داشتن یکی، وجود دیگری را ثابت نمی‌کند؛ سابقهٔ شکستگی یا نگرانی دربارهٔ سلامت استخوان را جداگانه با پزشک مطرح کنید.
اگر درد کم شد، تمرین را کنار بگذارم؟
بهترشدن درد فرصت ادامهٔ فعالیت مناسب است، نه الزاماً پایان برنامه. دربارهٔ مقدار تمرینِ نگهدارنده با درمانگر توافق کنید؛ ممکن است برنامه با بهترشدن وضعیت تغییر کند، اما کنارگذاشتن همهٔ حرکت‌ها می‌تواند فایدهٔ به‌دست‌آمده را کم کند.
برای دردهای غیراضطراری، قدم بعدی می‌تواند مشخص‌کردن علت درد و تنظیم یک برنامهٔ قابل‌اجرا باشد. اگر درد کشالهٔ ران، خواب یا راه‌رفتن شما را مختل کرده است، از طریق رزرو نوبت ارزیابی درد و مفصل در السا برای بررسی شرایط خود وقت بگیرید. فهرست داروها و هدف روزمره‌ای که می‌خواهید به آن برگردید را همراه داشته باشید.
منابع
۱. آرتروز مفصل ران: علائم، معاینه و گزینه‌های درمان — آکادمی جراحان ارتوپدی آمریکا
۲. خلاصهٔ قابل‌فهم راهنمای درمان آرتروز مفصل ران، ۲۰۲۴ — AAOS
۳. راهنمای تخصصی درمان آرتروز مفصل ران، ۲۰۲۳ — AAOS
۴. شناخت آرتروز و علائم آن — مؤسسهٔ ملی آرتریت و بیماری‌های عضلانی‌اسکلتی آمریکا
۵. تشخیص، درمان و زندگی با آرتروز — NIAMS
۶. درد مفصل ران و زمان مراجعه — NHS
۷. درمان و حمایت در آرتروز — NHS
۸. زندگی و فعالیت با آرتروز مفصل ران — Arthritis UK
۹. راهنمای بیمار برای آرتروز مفصل ران — Arthritis UK
۱۰. تمرین‌های مفصل ران، از جمله سر‌دادن پاشنه — Arthritis UK
۱۱. اصول اجرای برنامهٔ تقویت و حرکت مفصل ران — AAOS
۱۲. داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی — NHS
۱۳. راهنمای ACR/AF برای درمان آرتروز دست، ران و زانو؛ منتشرشده در ۲۰۲۰
۱۴. شرایط قابل‌بررسی پیش از تزریق هیدروکورتیزون — NHS
۱۵. عوارض احتمالی تزریق هیدروکورتیزون — NHS
۱۶. چرا تعویض مفصل ران انجام می‌شود؟ — NHS
۱۷. سیاتیک و علائم نیازمند اقدام فوری — NHS